Stefan Żeromski - Ludzie bezdomni

Doktoro Judym od piętnastu miesięcy przebywa na praktyce lekarskiej w Paryżu. Pewnego wiosennego dnia, dla zabicia nudy, spaceruje ulicami miasta. Przypadkiem trafia do galerii sztuki w Luwrze. Spotyka tam cztery Polski: wdowę ? panią Niewadzką i jej urocze wnuczki: 17-letnią Natalię i 15- letnią Wandę oraz ich piękną nauczycielkę Joanna Podborską. Podziwiają Wenus z Milo, symbol piękna i miłości. Judym jedzie z paniami do Wersalu. Po drodze rozmawiają o obrazie Pierre?a Puvis de Chavannes?a, Rybak, pokazującym świat biedy i krzywdy społecznej. Judym obserwuje Natalię i Joannę. Następnego dnia panie wyjeżdżają z Paryża

Rok później w Warszawie. Judym odwiedza brata, Wiktora, który mieszka w ubogiej, robotniczej dzielnicy. Nie zastaje krewnych w domu. Postanawia spotkać się z bratową, która pracuje w fabryce cygar. Jest przerażony okropnymi warunkami pracy kobiet. Nazajutrz widzi się z bratem, robotnikiem ze stalowni. Pozostaje ciężkie warunki hutników, kowali i innych robotników.
W rozmowie z nami wspomina swe dzieciństwo w domu ciotki, która prowadziła za młodu rozwiały tryb życia. Tomasz był bity i poniewierany przez znajomych krewnej, pełnił funkcję sprzątaczki, pomywacza, chłopca na posyłki. Mógł uczęszczać do szkoły, ale kosztowało go to wiele wyrzeczeń, upokorzeń ze strony ciotki. Gdy był w piątek klasie gimnazjum, uciekł od swej ?opiekunki? i rozpoczął samodzielne życie.

Warszawa, wrzesień. Judym wygłasza na tradycyjnym zebraniu w salonie doktora Czernisz odczyt pt. Kilka uwag w sprawie higieny
Opisuje warunki życia paryskiego proletariatu, a także nędzę i demoralizację klasy robotniczej w Polsce. Wyraża przekonanie, że zadaniem lekarzy jest zapobiegać chorobom, walczyć z opłakanym staniem higieny w zakładach pracy i w dzielnicach biedoty miejskiej i wiejskiej.
Zebrani z oburzeniem odrzucają propozycję Judyma, uważając je za przejaw filantropii. Uważają, że lekarz powinien tak pracować, aby zapewnić utrzymanie sobie i swojej rodzinie. Tomasz wychodzi z zebrania pogrążony w smutku, ma poczucie klęski.

Październik. Tomasz spaceruje po Łazienkach. Zastanawia się nad swoim życiem, nad dawnymi ideałami. Czuje zazdrość z powodu czyjegoś bogactwa, ale jednocześnie ból z powodu niemożności zrealizowania marzeń i ideałów młodzieńczych. Widzi powóz, w którym jada znajome z Paryża. One również rozpoznają doktora.

Judym próbuje prowadzić gabinet lekarski. Przez pół roku nie zjawia się w nim żaden pacjent. Jest to zasługa kolegów ? lekarza, niechętnych młodemu zapaleńcowi. W dodatku Wiktor uległ ciężkiemu wypadkowi i bratowa będzie potrzebowała wsparcia finansowego.
Doktor przyjmuje więc posadę lekarza ? asystenta Węglichowskiego w posiadłości Pana Niewadzkiej, Cisach.

Tomasz wyjeżdza do Cisów. Podróżuje koleją, a potem powozem. Przez całą drogę towarzyszy mu dama z nieznośnym synkiem. Doktor Tomasz nie mogąc ścierpieć psot Dyzia, spuszcza chłopcu lanie. W pobliskiej wsi wynajmuje furmankę. Pijany woźnica wywraca wóz. Ubłocony Judym dociera do Cisów pieszo, ale w dobrym humorze.

Doktor Judym poznaje historię zakładu. Założył go mąż pani Niewadzkiej, który wciągnął do spółki bogatych przyjaciół. Po śmierci Niewadzkiego kontynuatorem jego idei został Leszczykowski, przyjaciel z powstania, teraz kupiec mieszkający w Konstantynopolu. Dyrektorem uzdrowiska był doktor Węglichowski, administratorem prowadzącym sprawy gospodarcze ? Krzysztof Chobrzański. Pod kierunkiem tych trzech dawnych przyjaciół instytucja dźwignęła się z upadku. Judym został przyjęty w Cisach dość życzliwie.

Judym spotyka swe dawne znajome. Z zazdrością spostrzega, że Natalia jest zakochana z wzajemnością w młodym utracjuszu, Karbowskim. Człowiek ten rozpuścił majątek ojca i teraz utrzymuje się z gry w karty. Tomasz porównuje swoje życie do życia Karbowskiego. Jego, choć pożyteczne i słuszne, nie jest jednak tak piękne, jak bezużyteczne życie amanta, przyrównanego przez Judyma do kwitu tuberozy.

Judym po burzy z okna swojego mieszkania podziwia budzącą się do życia przyrody i marzy o miłości

Jest to obszerny fragment pamiętnika panny Podborskiej, która zapisuje w nim swe zwierzenia i refleksje, opinie o znajomych ze studiów (wspomina Staszkę Bozowską), wypowiada się w ?problemach współczesnych? np. ?w kwestii emancypacji?. Po śmierci rodziców wychowywali ją krewni. Potem będąc na studiach w Warszawie, pracowała na swoje i brata., Henryka (studiujący w Szwajcarii), utrzymanie jako guwernantka. Drugi brat ? Wacław, umarł na zesłaniu.
Poznajemy z tych wyznań charakter Joasi ? jest to dziewczyna utalentowana, kocha współczesną i romantyczną literaturę, teatr. Lubi swoją pracę nauczycielki, jest wrażliwa na krzywdę ludzką i wszelką niesprawiedliwość